Van Heutsz was een koloniale man. Tegelijkertijd was hij een moderne man, als het aankwam op de positie van vrouwen.

Complex. Dat boeit.

Toen ik aan zijn biografie werkte, heb ik me geen moment met hem verveeld, ook door die tegenstrijdigheden.

Hier iets over zijn steun aan de vrouwenemancipatie, in het licht van de komende Hari Kartini, op 21 april.

Terug naar 1913. Wat is de situatie: Van Heutsz heeft zijn loopbaan officieel afgesloten, nadat hij als gouverneur-generaal (1904-1909) zijn stempel op de kolonie heeft gedrukt.

Hij keert terug naar Nederland en gaat in Amsterdam wonen. Daar ontwikkelt hij tal van activiteiten, op de voet gevolgd door de pers. Alles wat Van Heutsz doet, is nieuws. En daar maakt hij goed gebruik van als het Kartinifonds geld nodig heeft.

Het Kartinifonds was pas opgericht. Ze steunde met ingezamelde gelden de Kartini-scholen in Indië, die meisjesonderwijs gaven aan inheemse meisjes. Precies zoals Raden Adjeng Kartini (1897-1904) het zelf had gewild. Emancipatie, ontwikkeling en educatie. Gezien de grootte van de kolonie was er veel geld nodig. Inmiddels had de kas 40.000 gulden. Nog altijd te weinig.

Het bestuur kende Van Heutsz; de koloniale lijntjes waren kort.

Zo kwam het dat de voormalige GG met mevrouw H.G. de Booij-Boissevain ging optreden. Hij als autoriteit, zij als voormalige correspondentievriendin van Kartini en de dochter van journalist Charles Boissevain.

Ze trokken volle zalen.

Uiteraard kwam alles volop in de krant.

Begin 1914 trad het duo op in huize Couturier, vermoedelijk Amsterdam. Het Algemeen Handelsblad schreef dat Van Heutsz de avond begon met een fraaie voorstelling van het koloniale beleid, dat ook wat het onderwijs betreft 'het heft in handen' diende te houden. Het kwam aan op de regering, die aan de Kartinischolen subsidie verleende. Een goede zaak:

'Door het Kartinifonds te steunen, werkt men dus mede aan de opvoeding van de Inlandsche bevolking op de wijze zooals deze door de regeering noodig wordt geacht. Met de uitspraak van Raden Adjeng Kartini: „geef Java flinke, verstandige moeders, en de opheffing van de inlandsche bevolking is slechts een quaestie van tijd!" besloot de heer Van Heutsz zijn inleidend woord.'

Ook het deftige American werd aangedaan, dat wil zeggen, een bovenzaal. Maar toch: op stand. Er kwamen dan ook 'ons soort mensen', die elkaar kenden en wat te besteden hadden. Koloniaal oud geld vooral. De Sumatra Post schreef er uitvoerig over met onder meer: 'De generaal betuigde in warme bewoordingen volle instemming met dit streven en met de waarlijk edele bedoeling, welke bij het stichten van het Kartini-fonds had voorgezeten.[...]'.

Kon niet mooier. Wat een steun. En dat in alle kranten. Het moet de kas aanzienlijk aan inhoud hebben doen toenemen. Maar het was en bleef koloniaal; de meisjes moesten natuurlijk niet nationalistisch gaan denken.

Het Kartinifonds heeft de invloed van de naam Van Heutsz ervaren. Iets dat niet gauw ter sprake komt als het ook in Nederland straks Hari Kartini is, haar geboortedag 21 april, staand in het teken van emancipatie en ontwikkeling, ter ere van deze bijzondere vrouw.

https://www.indischeschrijfschool.nl