Het is 1904 en eindelijk, eindelijk nadert de dag waarop Van Heutsz in Nederland arriveert. Er zijn volop commissies en comités ontstaan die hem willen huldigen, het hof verwacht hem, er is van alles georganiseerd, volk en vorstin willen de man ontmoeten in wie ze de overwinnaar van Atjeh zien.

Hij is beroemd.

Van Heutsz is intelligent genoeg om te weten dat Atjeh niet overwonnen is. En hij is pragmatisch genoeg om te weten dat er geen uitleggen aan is. Evenmin kan hij de groeiende Heutszmanie temperen. Daarbij weet hij dat er onderhandeld gaat worden: wordt hij ja dan nee de volgende gouverneur-generaal van Indië en op welke voorwaarden?

De kranten weten hij voor de jonge koningin Wilhelmina een kostbaar geschenk meeneemt.

Daar werd ik aan herinnerd door het rapport 'Herkomst onderzoek koloniale objecten in de koninklijke verzamelingen' dat recent verscheen. Daarin kwam ik de 'rijkversierde kist' voor de koningin tegen.

Het ging snel. Ontvangen op 16 juli 1904, op 20 juli de benoeming tot GG, dan een diner aan het hof bij koningin-moeder Emma. Achter de schermen gebeurde nog meer. Dat staat in mijn biografie van de generaal.

Hoe zit het met die kist?

Anno 1904 was het gevoel dat de kist een geweldig en groot cadeau was. Of dat klopt, staat te bezien. De euforie rond Van Heutsz was zo groot, als hij van Atjeh zeven rotan vingerhoedjes had meegenomen, was dat ook gezien als een groot geschenk.

Mogelijk waren er meer kisten. In 1905 bericht de Soerabajasche Courant dat het nog veel meer was: 'Toen hij eenmaal het bewind over Atjeh voerde, heeft hij, met behulp van de Atjehsche hoofden, een mooie verzameling gouden sieraden en geweven goederen, sarongs met gouddraad en platina, bijeengebracht. [...] Aan intrinsieke (werkelijke) waarde moet het ongev. een kwart ton bedragen.'

Kostbaarheden, precies het soort waar nu herkomstvragen over ontstaan.  Maar ook deze beschrijving kan voortkomen uit de toenmalige Van Heutsz-manie. 

Want in de krant Het nieuws van den dag voor Nederlandsch-Indië staat een smalend stukje dat een en ander in een ander licht zet: 'Het is een aardig bewerkt,,met snijwerk versierd houten kistje, met heel ordinaire ijzeren scharniertjes en een slootje, door een Chineeschen toekang aangebracht. [...] Het kistje is aan de hoeken met goud beslagen en is inderdaad een aardig souvenir.'

Dat is even wat minder. Een aardig souvenir. En Van Heutsz had er bepaald niet zelf op hoeven te passen, dientengevolge.

Het maakte misschien niet uit. Toen. Want het cadeau was ten eerste afkomstig van Van Heutsz en ten tweede het symbool dat Atjeh overwonnen was. Zou zijn. Moest zijn, idealiter, na al die dure jaren van oorlog voeren.

Het onderzoeksrapport naar de koninklijke verzamelingen is heerlijke lectuur. Dit rapport gaat over de verzameling van de Koninklijke Familie. En al die andere families, die ook spullen hebben uit Indië, moet dan ook allemaal terug en zo ja naar wie?

Vooral vraag ik me af, of er in Indonesië ook een onderzoekscommissie bestaat, die nadenkt over het decennia lang beroven van Europeanen, van de ketjoes (bendes) tot aan de pemoeda's tijdens de Bersiap en erna, en de herkomst van de aldus verkregen eigendommen.

Want rechtvaardigheid moet van twee kanten komen.

https://www.indischeschrijfschool.nl